Krzywy zgryz – przyczyny, rodzaje, objawy i leczenie

Krzywy zgryz, nazywany również wadą zgryzu lub malokluzją, oznacza nieprawidłowe ustawienie zębów albo niewłaściwe relacje pomiędzy szczęką i żuchwą. Wada może dotyczyć pojedynczych zębów, całych łuków zębowych lub budowy kości twarzoczaszki.

Nie każda niewielka nieprawidłowość wymaga leczenia. O potrzebie rozpoczęcia terapii decyduje ortodonta po ocenie rodzaju wady, jej nasilenia, wieku pacjenta, stanu zębów i przyzębia oraz wpływu zgryzu na codzienne funkcjonowanie. Warto również wiedzieć, jak wygląda prawidłowy zgryz i które różnice mogą być jedynie wariantem fizjologicznym.

Czym jest krzywy zgryz?

Określenie „krzywy zgryz” jest potoczną nazwą różnych nieprawidłowości w ustawieniu zębów i wzajemnych relacjach pomiędzy szczęką a żuchwą. W stomatologii stosuje się określenie malokluzja, czyli nieprawidłowe zwarcie łuków zębowych.

Nieprawidłowości mogą dotyczyć:

• pojedynczych zębów – ich obrotu, przechylenia albo wyrznięcia poza łukiem zębowym,
• całego łuku zębowego – między innymi stłoczeń, szpar lub asymetrii,
• relacji pomiędzy szczęką i żuchwą – na przykład tyłozgryzu, przodozgryzu albo zgryzu krzyżowego,
• budowy kości twarzoczaszki – w przypadku wad o podłożu szkieletowym.

Wada zgryzu może mieć charakter zębowy, gdy problem dotyczy przede wszystkim ustawienia zębów, albo szkieletowy, kiedy nieprawidłowość wynika z budowy i wzajemnego położenia szczęki oraz żuchwy. Rozróżnienie to ma duże znaczenie przy wyborze metody leczenia.

Jakie są przyczyny krzywego zgryzu?

Wady zgryzu mają zwykle złożone podłoże. Mogą wynikać z predyspozycji genetycznych, przebiegu rozwoju szczęk, sposobu wyrzynania zębów, utraty zębów mlecznych, urazów oraz niektórych długotrwałych nawyków.

Czynniki genetyczne

Dziedziczeniu mogą podlegać między innymi wielkość i kształt zębów, szerokość łuków zębowych, proporcje twarzoczaszki oraz kierunek wzrostu szczęki i żuchwy. Jeżeli wielkość zębów nie jest dopasowana do dostępnego miejsca w łuku zębowym, mogą pojawić się stłoczenia albo szpary.

Podłoże genetyczne może mieć również część wad szkieletowych, takich jak nadmiernie wysunięta lub cofnięta żuchwa.

Długotrwałe nawyki występujące w dzieciństwie

Nawyki mogą wpływać na rozwój zgryzu, jeżeli działają odpowiednio długo i intensywnie. Znaczenie ma przede wszystkim czas ich utrzymywania się oraz etap rozwoju dziecka.

Do nawyków wymagających obserwacji należą:

• długotrwałe ssanie kciuka lub smoczka – może sprzyjać wychyleniu górnych siekaczy, powstaniu zgryzu otwartego albo zwężeniu górnego łuku zębowego,
• nieprawidłowa pozycja języka – stały nacisk języka na zęby może wpływać na ich ustawienie,
• nieprawidłowy sposób połykania – może współwystępować z niektórymi wadami zgryzu,
• oddychanie głównie przez usta – wymaga ustalenia przyczyny i w razie potrzeby konsultacji laryngologicznej,
• przygryzanie warg, policzków lub przedmiotów – może powodować niekorzystny nacisk na wybrane zęby.

Więcej informacji o wpływie długotrwałego używania smoczka znajdziesz w artykule: wada zgryzu od smoczka – przyczyny, leczenie i profilaktyka.

Bruksizm, czyli zaciskanie i zgrzytanie zębami, nie jest typową przyczyną wady zgryzu. Może jednak powodować starcie zębów, ich przeciążenie oraz dolegliwości mięśniowe i wymagać osobnej diagnostyki.

Przedwczesna utrata zębów mlecznych

Zbyt wczesna utrata zęba mlecznego, na przykład z powodu próchnicy lub urazu, może prowadzić do przesuwania się sąsiednich zębów. W efekcie zmniejsza się ilość miejsca przeznaczonego dla wyrzynającego się zęba stałego.

W określonych przypadkach stomatolog lub ortodonta może zalecić zastosowanie utrzymywacza przestrzeni. Decyzja zależy między innymi od wieku dziecka, rodzaju utraconego zęba oraz etapu rozwoju uzębienia.

Nieprawidłowości dotyczące liczby i budowy zębów

Na ustawienie zębów mogą wpływać:

• zęby nadliczbowe,
• wrodzony brak zawiązków niektórych zębów,
• zęby zatrzymane,
• zęby o nietypowym kształcie lub wielkości,
• nieprawidłowa kolejność wyrzynania,
• ektopowe wyrzynanie się zębów, czyli wyrzynanie w niewłaściwym miejscu.

Takie nieprawidłowości mogą powodować stłoczenia, szpary, asymetrię albo przesunięcie linii pośrodkowej łuku zębowego.

Urazy i zaburzenia rozwoju

Urazy zębów mlecznych mogą w niektórych sytuacjach wpłynąć na rozwój znajdujących się pod nimi zawiązków zębów stałych. Znaczenie mogą mieć również złamania kości twarzoczaszki, zaburzenia wzrostu oraz niektóre wady wrodzone.

Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Nie należy zakładać, że pojedynczy uraz lub nawyk automatycznie doprowadzi do powstania wady zgryzu.

Najczęstsze rodzaje wad zgryzu

Wady zgryzu można klasyfikować ze względu na kierunek nieprawidłowości, jej nasilenie oraz to, czy problem dotyczy zębów, kości czy obu tych elementów jednocześnie.

Zgryz głęboki

W zgryzie głębokim górne siekacze nadmiernie zachodzą na siekacze dolne. W bardziej nasilonych przypadkach dolne zęby mogą kontaktować się z podniebieniem albo dziąsłem po wewnętrznej stronie górnych siekaczy.

Wada może sprzyjać nadmiernemu ścieraniu zębów oraz urazom tkanek miękkich. Zakres leczenia zależy od przyczyny, wieku pacjenta i tego, czy wada ma charakter zębowy, czy szkieletowy.

Zgryz otwarty

Zgryz otwarty oznacza brak kontaktu pomiędzy określonymi zębami górnymi i dolnymi podczas zwarcia. Najczęściej dotyczy odcinka przedniego, ale może pojawić się również w odcinkach bocznych.

Wada może utrudniać odgryzanie pokarmów i wpływać na artykulację niektórych głosek. U dzieci może współwystępować z długotrwałym ssaniem smoczka lub palca oraz nieprawidłową pozycją języka.

Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: zgryz otwarty – przyczyny, diagnostyka i leczenie.

Tyłozgryz

Tyłozgryz występuje wtedy, gdy relacja dolnego łuku zębowego do górnego jest przesunięta ku tyłowi. Może towarzyszyć mu nadmierne wysunięcie górnych siekaczy, zwiększona odległość pomiędzy zębami przednimi albo cofnięty profil żuchwy.

Tyłozgryz może mieć podłoże zębowe, szkieletowe albo mieszane. W przypadku mocno wychylonych górnych siekaczy może zwiększać się ryzyko ich urazu.

Przodozgryz

W przodozgryzie dolne zęby przednie znajdują się przed zębami górnymi. Wada może wynikać z ustawienia samych zębów, niedostatecznego rozwoju szczęki, nadmiernego wzrostu żuchwy albo połączenia tych czynników.

Przodozgryz często wymaga dokładnej obserwacji rozwoju. W przypadku dzieci właściwy moment rozpoczęcia leczenia ustala się indywidualnie.

Zgryz krzyżowy

Zgryz krzyżowy występuje, gdy jeden lub kilka zębów górnych znajduje się podczas zwarcia po wewnętrznej stronie zębów dolnych. Może dotyczyć przedniego lub bocznego odcinka uzębienia.

Wyróżnia się między innymi:

• zgryz krzyżowy przedni – dotyczący zębów siecznych lub kłów,
• zgryz krzyżowy boczny jednostronny – występujący po jednej stronie,
• zgryz krzyżowy boczny obustronny – obejmujący obie strony łuku zębowego.

Jednostronnemu zgryzowi krzyżowemu może towarzyszyć czynnościowe przesuwanie żuchwy podczas zamykania ust. U dziecka taka sytuacja powinna zostać oceniona przez ortodontę.

Stłoczenia zębów

Stłoczenie pojawia się wtedy, gdy w łuku zębowym brakuje miejsca na prawidłowe ustawienie wszystkich zębów. Zęby mogą nachodzić na siebie, obracać się albo wyrzynać poza łukiem.

Stłoczenia mogą utrudniać dokładne szczotkowanie i oczyszczanie przestrzeni międzyzębowych. Nie oznacza to jednak, że u każdego pacjenta automatycznie dojdzie do próchnicy lub choroby dziąseł.

Szpary i diastema

Przerwy pomiędzy zębami mogą być związane z różnicą pomiędzy wielkością zębów i szerokością łuku, brakiem niektórych zębów, nieprawidłową pozycją języka albo budową wędzidełka wargi górnej.

U dzieci część szpar w uzębieniu mlecznym i mieszanym może być zjawiskiem fizjologicznym związanym z przygotowaniem miejsca dla większych zębów stałych. Dlatego obecność przerwy nie zawsze oznacza konieczność leczenia.

Rotacje i ektopowe wyrzynanie zębów

Rotacja oznacza obrócenie zęba wokół jego osi. Ektopowe wyrzynanie występuje natomiast wtedy, gdy ząb pojawia się poza swoim prawidłowym miejscem w łuku.

Problem często dotyczy górnych kłów, ale może obejmować również inne zęby. Wczesne wykrycie nieprawidłowego kierunku wyrzynania może mieć znaczenie dla dalszego planu postępowania.

Objawy krzywego zgryzu – kiedy umówić konsultację?

Nie każda wada zgryzu jest wyraźnie widoczna. Niektóre nieprawidłowości można rozpoznać dopiero podczas badania stomatologicznego lub ortodontycznego.

Do objawów mogących wskazywać na potrzebę konsultacji należą:

• widoczna asymetria twarzy albo uśmiechu,
• wyraźnie cofnięta lub wysunięta żuchwa,
• stłoczone, obrócone lub wyrzynające się poza łukiem zęby,
• duże przerwy pomiędzy zębami,
• brak kontaktu pomiędzy częścią górnych i dolnych zębów,
• nadmierne zachodzenie górnych siekaczy na dolne,
• trudności z odgryzaniem lub żuciem pokarmów,
• przygryzanie policzków, warg albo języka,
• nieprawidłowe lub asymetryczne ścieranie zębów,
• trudności z dokładnym oczyszczaniem stłoczonych zębów,
• problemy z wyrzynaniem się zębów stałych,
• nawrót nieprawidłowego ustawienia zębów po wcześniejszym leczeniu.

Trzaski w stawach skroniowo-żuchwowych, ból mięśni żucia, ograniczenie otwierania ust lub ból twarzy również wymagają konsultacji. Nie można jednak zakładać, że ich przyczyną zawsze jest wada zgryzu. Dolegliwości te mogą mieć różne podłoże i powinny zostać ocenione oddzielnie.

Jak ortodonta diagnozuje wadę zgryzu?

Zakres diagnostyki zależy od wieku pacjenta, rodzaju problemu oraz planowanego leczenia. Nie każdy pacjent potrzebuje wszystkich dostępnych badań.

Diagnostyka może obejmować:

• wywiad medyczny i stomatologiczny – informacje o zauważonych objawach, wcześniejszym leczeniu, urazach, chorobach i przyjmowanych lekach,
• badanie kliniczne – ocenę ustawienia zębów, relacji szczęki i żuchwy, symetrii twarzy oraz ruchów żuchwy,
• fotografie wewnątrzustne i zewnątrzustne – wykorzystywane do dokumentacji i planowania leczenia,
• skan wewnątrzustny – cyfrowe odwzorowanie łuków zębowych umożliwiające wykonywanie pomiarów,
• pantomogram – zdjęcie pozwalające ocenić między innymi obecność i położenie zębów oraz ich zawiązków,
• zdjęcie cefalometryczne – wykorzystywane do oceny wzajemnych relacji struktur twarzoczaszki,
• tomografię CBCT – wykonywaną tylko w wybranych przypadkach, gdy wynik może mieć znaczenie dla dalszego postępowania,
• analizę funkcjonalną – ocenę zwarcia, ruchów żuchwy oraz funkcji narządu żucia.

Więcej informacji o dostępnych badaniach znajdziesz na stronie: diagnostyka stomatologiczna w AlligoDent.

Jak leczy się krzywy zgryz?

Metodę leczenia dobiera się indywidualnie. Znaczenie mają rodzaj i nasilenie wady, wiek pacjenta, etap rozwoju, stan zębów i przyzębia oraz możliwość systematycznego stosowania się do zaleceń.

Przed rozpoczęciem terapii ortodontycznej może być konieczne wyleczenie próchnicy, poprawa stanu dziąseł albo wykonanie profesjonalnej higienizacji. Szczegółowy plan ustala lekarz prowadzący leczenie ortodontyczne w Poznaniu.

Aparaty ortodontyczne stałe

Aparat stały składa się z zamków przyklejonych do zębów oraz łuku ortodontycznego. Wywierane przez aparat kontrolowane siły stopniowo przesuwają zęby do zaplanowanego położenia.

Aparaty stałe mogą być stosowane w leczeniu wielu wad zębowych i zgryzowych. Dostępne są między innymi zamki metalowe oraz bardziej dyskretne zamki estetyczne. Czas leczenia i częstotliwość kontroli zależą od indywidualnego planu.

Przezroczyste nakładki ortodontyczne

Nakładki ortodontyczne, nazywane również alignerami, są zdejmowanymi aparatami wykonywanymi indywidualnie dla pacjenta. Kolejne nakładki realizują zaplanowane etapy przesuwania zębów.

Ich zaletą jest dyskretny wygląd oraz możliwość zdejmowania do jedzenia i higieny. Leczenie wymaga jednak regularnego noszenia nakładek zgodnie z zaleceniami. Nie każdą wadę można leczyć tą metodą, dlatego konieczna jest wcześniejsza kwalifikacja.

Więcej informacji znajdziesz na stronie: ortodoncja cyfrowa i leczenie nakładkowe.

Aparaty ruchome i czynnościowe u dzieci

Aparaty ruchome można samodzielnie wyjmować z ust. Stosuje się je przede wszystkim u dzieci w okresie wzrostu i wymiany uzębienia. Mogą służyć między innymi do poszerzania łuku, korygowania ustawienia wybranych zębów lub wpływania na relacje pomiędzy szczęką a żuchwą u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów.

Skuteczność aparatu ruchomego zależy od rodzaju wady oraz systematycznego noszenia zgodnie z zaleceniami.

Aparaty rozszerzające szczękę

W przypadku zwężenia szczęki ortodonta może zalecić zastosowanie aparatu rozszerzającego. Rodzaj urządzenia i sposób aktywacji zależą od wieku pacjenta, etapu rozwoju oraz budowy wady.

Nie każdy zgryz krzyżowy wymaga takiego leczenia. Decyzję podejmuje się po badaniu i analizie dokumentacji diagnostycznej.

Usunięcie zębów w ramach leczenia ortodontycznego

W niektórych przypadkach, szczególnie przy znacznych stłoczeniach, nieprawidłowym wychyleniu zębów albo określonych relacjach szczęki i żuchwy, plan może obejmować usunięcie jednego lub kilku zębów.

Ekstrakcja nie jest rutynowym elementem każdego leczenia. Decyzję podejmuje się po przeanalizowaniu dostępnego miejsca, rysów twarzy, ustawienia zębów, stanu przyzębia oraz możliwych alternatyw.

Leczenie chirurgiczno-ortodontyczne

Duże wady szkieletowe u pacjentów po zakończeniu wzrostu mogą wymagać połączenia leczenia ortodontycznego z operacją ortognatyczną. Zabieg umożliwia zmianę położenia szczęki, żuchwy albo obu tych struktur.

Leczenie składa się zwykle z przygotowania ortodontycznego, zabiegu chirurgicznego oraz dalszej terapii ortodontycznej. Kwalifikacja wymaga współpracy ortodonty i chirurga szczękowo-twarzowego.

Retencja po leczeniu ortodontycznym

Po zakończeniu aktywnego leczenia rozpoczyna się faza retencji. Jej celem jest ograniczenie ponownego przesuwania się zębów.

Stosuje się retainery stałe, aparaty retencyjne wyjmowane albo połączenie obu rozwiązań. Rodzaj retencji i czas jej stosowania ustala ortodonta. U wielu pacjentów retencja jest potrzebna długoterminowo, a aparaty retencyjne wymagają regularnych kontroli.

Krzywy zgryz u dzieci – kiedy warto działać?

U dzieci zgryz zmienia się wraz ze wzrostem oraz wymianą zębów mlecznych na stałe. Nie każda zauważona nieprawidłowość wymaga natychmiastowego założenia aparatu. Czasami najlepszym rozwiązaniem jest obserwacja i wyznaczenie właściwego momentu rozpoczęcia leczenia.

Rodzic powinien rozważyć wcześniejszą konsultację, jeżeli zauważy:

• zgryz krzyżowy, otwarty, głęboki lub przodozgryz,
• wyraźnie wysuniętą albo cofniętą żuchwę,
• asymetryczne ustawienie żuchwy podczas zamykania ust,
• stłoczone albo wyrzynające się poza łukiem zęby,
• przedwczesną utratę zębów mlecznych,
• brak wyrzynania się zęba w spodziewanym czasie,
• długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka,
• oddychanie głównie przez usta, chrapanie lub zaburzenia snu,
• trudności z odgryzaniem, żuciem albo wymową,
• nieprawidłową pozycję języka.

Pierwszą kontrolę ortodontyczną warto zaplanować około 7. roku życia. W tym okresie obecność zębów mlecznych i stałych pozwala ocenić rozwój zgryzu oraz sposób wyrzynania kolejnych zębów.

Wcześniejsza konsultacja jest wskazana, gdy rodzic, stomatolog, pediatra albo logopeda zauważy nieprawidłowość. Wizyta nie oznacza automatycznego rozpoczęcia leczenia – ortodonta może zalecić jedynie okresowe kontrole.

Szczegółowe informacje dotyczące konsultacji i leczenia najmłodszych pacjentów znajdują się na stronie: ortodonta dziecięcy Poznań.

Czy krzywy zgryz można leczyć u dorosłych?

Wady zgryzu można leczyć również u osób dorosłych. Wiek sam w sobie nie stanowi przeciwwskazania, ale przy planowaniu terapii należy uwzględnić stan zębów, dziąseł, kości oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.

Przed rozpoczęciem leczenia konieczne może być:

• wyleczenie próchnicy,
• opanowanie stanu zapalnego dziąseł lub choroby przyzębia,
• wykonanie higienizacji,
• uzupełnienie lub zaplanowanie leczenia braków zębowych,
• konsultacja periodontologiczna, protetyczna albo chirurgiczna.

U dorosłych stosuje się aparaty stałe i przezroczyste nakładki. W przypadku nasilonych wad szkieletowych może być potrzebne leczenie chirurgiczno-ortodontyczne. Metodę wybiera się po przeprowadzeniu pełnej diagnostyki.

Jakie mogą być konsekwencje nieleczonej wady zgryzu?

Nie każda wada zgryzu prowadzi do problemów zdrowotnych. Znaczenie ma jej rodzaj, nasilenie, stan zębów i przyzębia oraz sposób funkcjonowania narządu żucia.

U części pacjentów nieprawidłowy zgryz może wiązać się z:

• trudniejszą higieną – stłoczone zęby mogą utrudniać szczotkowanie i oczyszczanie przestrzeni międzyzębowych,
• nieprawidłowym ścieraniem zębów – nierównomierne kontakty mogą powodować większe obciążenie wybranych powierzchni,
• urazami tkanek miękkich – na przykład kontaktem dolnych siekaczy z podniebieniem w nasilonym zgryzie głębokim,
• większym ryzykiem urazu wysuniętych siekaczy – szczególnie u dzieci i osób aktywnych fizycznie,
• trudnościami z odgryzaniem lub żuciem – w zależności od rodzaju wady,
• wpływem na wymowę – niektóre wady mogą współwystępować z problemami artykulacyjnymi,
• niezadowoleniem z wyglądu uśmiechu – mogącym wpływać na samopoczucie i pewność siebie.

Zależność pomiędzy wadą zgryzu a dolegliwościami stawów skroniowo-żuchwowych jest złożona. Nie można zakładać, że korekta ustawienia zębów automatycznie usunie ból głowy, twarzy lub stawów. Takie objawy wymagają indywidualnej diagnostyki.

Czy można zapobiec powstaniu krzywego zgryzu?

Nie wszystkim wadom zgryzu można zapobiec, szczególnie jeśli wynikają z budowy kości, predyspozycji genetycznych albo zaburzeń rozwoju. Można jednak ograniczać część czynników sprzyjających nieprawidłowościom.

W profilaktyce znaczenie mają:

• regularne kontrole stomatologiczne dziecka,
• leczenie próchnicy zębów mlecznych,
• utrzymanie zębów mlecznych do czasu ich fizjologicznej wymiany, jeśli jest to możliwe,
• kontrola przedłużających się nawyków ssania palca lub smoczka,
• obserwowanie sposobu wyrzynania się zębów stałych,
• konsultacja w przypadku przewlekłego oddychania przez usta, chrapania lub problemów z drożnością nosa,
• reagowanie na urazy i przedwczesną utratę zębów,
• pierwsza ocena ortodontyczna około 7. roku życia lub wcześniej, jeśli pojawią się niepokojące objawy.

Profilaktyka nie polega na samodzielnym wykonywaniu ćwiczeń ani kupowaniu „ortodontycznych” akcesoriów bez wcześniejszej diagnozy. Sposób postępowania powinien zostać dopasowany do konkretnego dziecka.

Podsumowanie

Krzywy zgryz może dotyczyć ustawienia pojedynczych zębów, całych łuków zębowych albo wzajemnych relacji szczęki i żuchwy. Jego przyczyny są złożone i mogą obejmować predyspozycje genetyczne, nieprawidłowości wyrzynania zębów, przedwczesną utratę zębów mlecznych, urazy oraz niektóre długotrwałe nawyki.

Nie każda wada wymaga natychmiastowego leczenia. Podstawą właściwej decyzji jest badanie oraz diagnostyka dobrana do wieku pacjenta i rodzaju problemu. Leczenie może obejmować obserwację, aparat ruchomy, aparat stały, przezroczyste nakładki, a w wybranych wadach szkieletowych również postępowanie chirurgiczno-ortodontyczne.

Jeżeli niepokoi Cię własny zgryz, umów konsultację ortodontyczną w Poznaniu. Jeśli problem dotyczy dziecka, sprawdź ofertę ortodoncji dziecięcej w AlligoDent. Podczas konsultacji ocenimy zgryz i przedstawimy możliwe dalsze postępowanie.

AlligoDent
ul. Maratońska 3A/1, 61-553 Poznań
tel. 61 222 54 48 lub 531 755 750

Źródła i zalecenia

• American Academy of Pediatric Dentistry – Management of the Developing Dentition and Occlusion in Pediatric Dentistry
• American Association of Orthodontists – informacje o aparatach i wczesnej konsultacji ortodontycznej
• American Association of Orthodontists – informacje o nakładkach ortodontycznych
• British Orthodontic Society – zalecenia dotyczące retencji